'Kara Cuma'yı neden eleştirmemeliyiz?

Her sene Kasım ayının son haftasına denk gelen,bu sene 29 Kasım’da gerçekleşecek olan “Kara Cuma” genelde de tüketim ve alışveriş çılgınlığıyla bilinen bir tarih. Bilinenden çok daha eskiye giden Kara Cuma dünya düzeni adına bir şeyler söylüyor olabilir mi ?

YAŞAM 22.11.2019, 17:54
'Kara Cuma'yı neden eleştirmemeliyiz?

Hıristiyan kültüründe 19’uncu yüzyıldan beri ABD Başkanı Abraham Lincoln’ün kasım ayının son perşembesini Şükran Günü tatili ilan etmesiyle beraber başladığı düşünülüyor.

Şükran Günü’nün ilanının ertesi günü hemen“Kara Cuma” olarak anılmaya başlanmıyor. İsmin tevellüdü 24 Eylül 1869’a dayanıyor. Jay Gould ve James Fisk’in altın fiyatlarında yaptığı manipülasyon ardından  borsaların çöküp hisse fiyatlarının yüzde 20’lere düşmesiyle buğday ve mısır gibi ürünlerin fiyatlarında yaşanan sert düşüş yüzde 50’lere varıyordu.

Jay Gloud


Aynı yıllarda Demokratların New York’taki politik aygıtı haline gelmiş olan Tammany Hall’deki rantçı zihniyet Gould ve Fisk’in yaptıklarının yanlarına kar kalmasını sebep oluyordu.

James Fisk


Pek çok yatırımcı ve tüccarın iflası hatta kimilerinin intiharıyla sonuçlanan bu gün, başka bir “Kara Cuma” olarak anılıyordu. Ancak bu tarihçe bugünkü resmi tam olarak anlatamadığı için isme dair başka hikayelerde mevcut.   
 

Bugün bildiğimiz haliyle Kara Cuma’nın bu isimle anılmaya başlamasında bir başka etkenin muhasebeciler olabileceği de söyleniyor. Pek çok tüccar bugünlerde sene içinde elde edemediği kadar kar elde ettiği için giderlerin kırmızı, gelirlerin siyah ile ifade edildiği geleneksel muhasebe geleneğinin bu adlandırmaya sebep olmuş olabileceği ifade ediliyor.

Kara Cuma’ya dair en akla yakın ve bilinen hikaye ise takvimler 1939’u gösterip kapitalizmin en büyük krizlerinden “Büyük Depresyon” tarih sahnesine çıktığı zamanlara rastlıyor. Bu tarihlerde Şükran Günü Kasım’ın neredeyse son günlerine gelmeye başlamış perakendeciler dönemin ABD Başkanı Roosvelt’e iflas edeceklerini ifade eden bir dilekçe yollamışlardı. Dilekçe Franklin Roosvelt’in Şükran Günü tatilini Kasım’ın dördüncü perşembesine almasını talep ediyordu. 

Frank Roosvelt Şükran Günü kutluyor

Ancak Ekim’in sonlarına denk gelen bu talep garip bir ikiliğe sebep oldu ve eyaletlerin yalnızca 25’i Franklin Roosvelt’in kararına uyum sağladı. Hatta Teksas ve Kolorado gibi eyaletlerde tatil iki defa kutlandı ve karardan memnun olmayanlar Şükran Günü yerine “Başkan Günü” demeyi tercih ettiler.*

1941 yılında parlamento bu ikiliği bitirip kasım ayının 4’üncü perşembesini Şükran Günü ilan etme kararı aldı. 

1950’lere gelindiğinde insanlar Şükran Günü ertesi günü garip bir biçimde ‘hasta’ olmaya başladılar çünkü bu sayede 4 gün tatil yapabiliyorlardı. Bu sayede ‘hasta’ olanlar ertesi gün açık olan dükkanlardan tatil alışverişlerini yapacak imkanı da buluyordu ve zamanla hastalık vakalarının artmasıyla beraber Şükran Günü ertesi gelen cuma günleri gayri resmi bir tatile dönüşmeye başlıyordu.

1966 yılı ise “Kara Cuma” tabirinin basılı yayınlarda ilk kez geçtiği tarih oldu. Amerikalı pul koleksiyoncularına yönelik basılan bir dergide çıkan yazıda Philedelphia Polis Departmanı “Black Friday”(Kara Cuma) ismini aşırı kalabalığı, yaşanan izdihamı ve trafiği vurgulamak için kullanıyordu. Nitekim polislerin bu zamanlarda yaşanan vakaları önlemek için 12 saate varan sürelerde kesintisiz çalışmaları gerekiyordu. Sonuç olarak bu isim bir eyalet tarafından tüm Amerika’ya oradan da genişleyen pazarlar ve artan tüketim çılgınlığı ölçütünde tüm dünyaya hediye edilmiş oldu.

Peki Kara Cuma’nın getirdiği tüketim çılgınlığının altında ne var?

York Üniversitesi Sanat, Medya, Performans ve Tasarım Okulu Araştırma Dekanı Kenneth Rogers basının Kara Cuma çılgınlığını nasıl ele adlığı üzerinden 2012 tarihli bir makale yayınlıyor. Haitili bir göçmenin izdihamlar sırasında ölümünün ardından basın tarafından “şeytanlaştırılan” kalabalığın başka bir arka planı olduğunu ve kitlelere yönelik “barbarlık” vurgusunun ırkçı temayüller taşıdığını iddia ediyor. 

Roger’a göre modern tarihte kitleler daima tehlikeli, hastalıklı, muğlak bir imgeye sahip ve bu “barbar” vurgusu sosyal problemler sebebiyle kapalı cemiyetlerine avamların gelmesini istemeyen zenginlerin korkusunun bir yansıması.

Makalesinin amacının basit bir tüketim çılgınlığının esasında derinlerde daha önemli bir sorunun olduğuna işaret ettiğini göstermek ve insanların neden ürünler için kavga edip birbirlerini ezecek hale geldiğini anlamak  olduğunu söylüyor. 2008 ekonomik durgunluğunda yaşanan “Kara Cuma” izdihamlarına dikkat çeken Roger, belli ‘ayrıcalıklı’ toplumsal tabakadan insanların belli başlı ürünleri alıp çıkarken çalışan sınıfın ödeme yapmak için beklediğinin altını çiziyor. Bu grupların işsizlik ve evsizlikle her an karşı karşıya kalan kitleler olduğunu ve bu ölçüde de  Siyahî ve Latinlere yönelik ayrımcı önyargılara maruz kaldıklarını ifade ediyor.

Bu durumun yapısal bir sorun olduğunu ifade eden Roger, bir taraftan da “Kara Cuma”nın kitlelerin nasıl pazar tarafından manipüle edilebildiğinin de bir temsili olduğunu ifade ederken, bunun salt barbarca bir hareket olarak tanımlanamayacağına dikkat çekiyor. 

Sosyal ve finansal baskılar arttığı ölçüde “Kara Cuma”nın arsız ve aşırı tüketim gerçeğini daha çıplak bir şekilde ortaya koyduğunu kaydediyor.Amerikan toplumunun bir katılım kültürü olduğunu ve bu katılımın tüketimle sağlandığını, bu sayede bu toplumun bir bağ ve aitlik hissi kurabildiğini anlatan Roger, 11 Eylül saldırısı ardından ekranlardan “Çıkın ve alışveriş yapın” çağrısı yapan Bush’u örnek gösteriyor.  

Daha eleştirel bir tutum öneren Roger bu barbarlığı eleştirirken asıl yapılması gerekenin insanları buna yapmaya zorlayan şartlar üzerine düşünmek olduğunu, neden toplumdaki refahın eşitsiz bölüşümü üzerine düşünülmediğini soruyor.  


*(İngilizce’de Thanksgiving olarak geçen tabir o dönem başkan Roosvelt’in ön adıyla Franksgiving olarak anılıyordu.) 

Habernediyor.com/ Umur Gerenli
 

Yorumlar (0)
16°
hafif yağmur
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Başakşehir 32 66
2. Trabzonspor 32 62
3. Sivasspor 32 57
4. Beşiktaş 32 56
5. Galatasaray 32 52
6. Alanyaspor 32 51
7. Fenerbahçe 32 50
8. Gaziantep FK 32 42
9. Antalyaspor 32 41
10. Göztepe 32 39
11. Kasımpaşa 32 39
12. Gençlerbirliği 32 36
13. Denizlispor 32 35
14. Konyaspor 32 33
15. Malatyaspor 32 32
16. Çaykur Rizespor 32 32
17. Kayserispor 32 32
18. Ankaragücü 32 29
Takımlar O P
1. Hatayspor 33 63
2. Erzurum BB 33 59
3. Adana Demirspor 33 58
4. Akhisar Bld.Spor 33 57
5. Bursaspor 33 56
6. Fatih Karagümrük 33 53
7. Altay 33 51
8. Keçiörengücü 33 47
9. Ümraniye 33 44
10. Giresunspor 33 44
11. Menemen Belediyespor 33 43
12. İstanbulspor 33 40
13. Balıkesirspor 33 38
14. Altınordu 33 36
15. Boluspor 33 30
16. Osmanlıspor 33 27
17. Adanaspor 33 21
18. Eskişehirspor 33 12
Takımlar O P
1. Liverpool 35 93
2. Man City 35 72
3. Chelsea 35 60
4. Leicester City 35 59
5. M. United 34 58
6. Wolverhampton 35 55
7. Sheffield United 35 54
8. Tottenham 35 52
9. Arsenal 35 50
10. Burnley 35 50
11. Everton 35 45
12. Southampton 34 44
13. Newcastle 35 43
14. Crystal Palace 35 42
15. Brighton 35 36
16. West Ham 35 34
17. Watford 35 34
18. Bournemouth 35 31
19. Aston Villa 35 30
20. Norwich City 35 21
Takımlar O P
1. Real Madrid 35 80
2. Barcelona 36 79
3. Atletico Madrid 36 66
4. Sevilla 36 66
5. Villarreal 36 57
6. Getafe 36 54
7. Real Sociedad 36 54
8. Athletic Bilbao 36 51
9. Valencia 36 50
10. Granada 35 50
11. Osasuna 36 48
12. Levante 36 43
13. Real Betis 36 41
14. Real Valladolid 36 39
15. Eibar 36 39
16. Celta de Vigo 36 36
17. Deportivo Alaves 36 36
18. Leganés 36 32
19. Mallorca 36 32
20. Espanyol 36 24