İran yangın yeri

İnternet yasaklarının kaldırılmasının ardından İran'daki protestoların ve çatışmaların boyutu kendini yavaş yavaş göstermeye başladı. Son gelişmeler ve protestolara genel bakış haberimizde.

DÜNYA 02.12.2019, 14:06 02.12.2019, 16:42
İran yangın yeri

İran, 40 yıl önce gerçekleşen İslam Devrimi'nden bu yana hiç bu kadar şiddetli olaylara sahne olmamıştı. Protestolarda şimdiye kadar 180 kişiden fazla insan hayatını kaybetmiş durumda. Resmî olmayan kaynaklara göre ölü sayısı 300'ü geçti.

İki hafta önce benzin fiyatlarına ani yapılan yüzde 50 zammın ardından başlayan karışıklıklar 72 saat içerisinde küçük-büyük birçok şehre yayıldı. Protestocular, İslam devletinin sona ermesini ve liderlerinin görevi bırakmasını istiyor.

Bazı yerlerde, güvenlik güçlerinin yaşları 19 ile 26 arasında değişen protestoculara ateş açtığı görgü tanıklarının aldığı video kayıtlarından görülüyor. Farsça'da "ay şehri" anlamına gelen Mahşehr şehrinde, tanıkların ve sağlık personellerinin aktardıklarına göre, İslam Devrim Muhafızları Ordusu güçleri tarafından 40 ila 100 kişi arasında savunmasız insan hayatını kaybetti. Mahşehr'de bir hastanede çekilen görüntülerde, Devrim Muhafızları'nın keskin nişancıları tarafından vurulan insanlar acil müdahale bekliyor.

"İran'da bile eşsiz"

New York merkezli bir grup olan İran'daki İnsan Hakları Merkezi'nin Müdür Yardımcısı Omid Memarian, "ülke genelinde insanlara karşı öldürücü silah kullanımı, İslam Cumhuriyeti'ndeki bu zamana kadar meydana gelmiş şiddet olayları için bile eşi görülmemiş." ifadelerini kullanıyor.

Toplamda, 180 ila 450 arası ve bazı raporlara göre daha fazla insan, 15 Kasım'daki benzin fiyatlarına yapılan zammın sonrasında hayatını kaybetti. Uluslararası hak örgütlerine, muhalif gruplara ve yerel gazetecilere göre en az 2 bin yaralı var ve yaklaşık 7 bin kişi gözaltına alındı.

İran'daki son geniş çaplı protesto dalgası 2009 yılındaki tartışmalı bir seçimden sonra yine sert bir müdahale ile karşılanmış ve yaklaşık 10 aylık uzun protesto sürecinde 72 kişi ölmüştü.

Ancak şimdi, protestoların ortaya çıkmasından yaklaşık iki hafta sonra internet yasaklarının kaldırılmasının ardından ölü ve yaralı sayısının yanı sıra ortaya çıkan yıkım da kendini yavaş yavaş göstermeye başladı.

 

Protestoların boyutları

Protestoların patlak vermesi, insanların sadece Ruhani'ye "yalancı" yakıştırması yapıp İran liderlerine olan hayal kırıklığı seviyelerini ortaya koymuyor. Protestolar, aynı zamanda İran'da giderek artan istikrarsızlığı, komşuları tarafından İran'a karşı artan kızgınlığı ve de Trump yönetiminin ağır yaptırımlarının ülkeyi karşı karşıya bıraktığı ciddi ekonomik ve siyasi zorlukların da altını çizmiş oldu.

Hâlihazırda ilân edilen zam da İran'ın bütçe açığını kapatmak için gelmişti. Trump yönetiminin yaptırımları, özellikle de İran'ın petrol ihracatındaki sıkı kısıtlamaları, bütçe açığının en büyük nedenlerinden biri. Yaptırımlar, İran'ı Trump yönetiminin çok zayıf olarak nitelendirip terkettiği 2015 nükleer anlaşmasını yeniden müzakere etmeye zorluyor.

Ülke çapındaki huzursuzluğun çoğu, düşük gelirli ve işçi sınıfı ailelerin yaşadığı mahallelerde ve şehirlerde yoğunlaşmış durumda. Bu hâliyle, devrim sonrası İran'da en sadık güçlerin var olduğu coğrafyalarda başlayan protestolar Devrim'i devirmek anlamına gelebilir. Bu çerçevede, birçok protestocu, ülkenin dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney'in tüm rahatsızlıkların sebebinin İran'ın içeri ve dışarıdaki düşmanlarından kaynaklandığı söylemini sert sözlerle eleştiriyor ve bu sözlerle artık bir yere varamayacaklarını ifade ediyorlar.

Musavi de çağrı yaptı

Protestolar kapsamında, 2009'daki Ayetullah Hamaney'in zor kullanarak bastırdığı gösterilere yol açan cumhurbaşkanlığı seçimlerini kaybeden eski muhalif cumhurbaşkanı adayı Mir Hüseyin Musavi de provokatif bir uyarıda bulundu.

Cumartesi günü muhalefete ait bir internet sitesinde yayınlanan bir bildiride, 2011'den beri ev hapsinde olan ve nadiren konuşan Musavi, cinayetler için dinî lider Hamaney'i suçladı. Musavi cinayetleri 1979'da Şah'ın devrilmesine yol açan 1978 yılındaki katliamlara benzetti. 1978'deki katillerin dinî olmayan bir rejimin temsilcileri olduğunu söyleyen Musavi, Kasım 2019'daki ajan ve katillerin ise dinî bir hükûmete ait olduğunu söyleyerek mutlak otoriteye sahip güçleri eleştirdi.

Yetkililer tam olarak kaç kişinin ölü, yaralı ya da tutuklu olduğunu belirtmeyi reddedip ülke çapında açıklanan gayriresmî ölü sayısı rakamlarının da spekülatif olduğunu söylüyorlar. İran İçişleri Bakanı Abdurrıza Rahmani Fazli ise durumu kabullenen ender isimlerden birisi ve ülke çapında yaygın bir huzursuzluk olduğunu söylüyor. Fazli'nin açıklamaları sonrası, İran devlet medyasında 31 ostanın (eyalet) 29'unda protestoların sürdüğü ve 50 askerî üssün saldırıya uğradığı söyleniyor. Öte yandan, İran resmî medyası çatışmalar sırasında birkaç güvenlik gücünün yaralandığını birkaçının ise öldüğünü bildirdi.

İçişleri Bakanı, maddi hasar konusunda da açıklamalarda bulundu. Bakan, 731 banka, 140 kamusal alan, dokuz dinî merkez, 70 benzin istasyonu, 307 araç, 183 polis arabası, 1.076 motosiklet ve 34 ambulansın büyük zarar gördüğünü söyledi.

Mahşehr, mahşer yeri

Şimdiye kadar kayıtlara geçen en şiddetli eylemler ise, İran'ın güneybatısında yer alan Huzistan eyaletindeki merkezî hükûmete karşı ve etnik Arap çoğunluğuna sahip bir bölge olan Mahşehr'de ve şehrin banliyölerinde gerçekleşti.

Bölgedeki yabancı basına bilgi veren ve şiddete tanık olan bir protestocu ve acil müdahalelerin yapıldığı bölgedeki bir hastanedeki hemşire, 18 Kasım günü protestocuları dağıtmak için Muhafızlar'ın geldiğini ve ağır bir müdahaleye tanık olduklarını söylüyor.

Tanıklar, Devrim Muhafızları'nın bölgeye gelmeden önceki üç gün boyunca ana yolları ve petrokimya endüstrisini kapatarak şehir ve banliyölerini kontrol altına alındığını ifade ediyor. İran İçişleri Bakanı da devlet medyasına yaptığı açıklamada protestocuların söylediklerini doğruladı ancak toplu katliamlar hakkında sorulan spesifik sorulara cevap vermekten kaçındı.

Mahşehr'deki toplu katliamlar nasıl gerçekleşti?

Protestolar kapsamında yerel güvenlik güçleri ile çevik kuvvet polis memurlarının kalabalığı dağıtmaya ve yolları açmaya çalıştığı ancak başarısız olduğu söyleniyor. Görgü tanıklarına göre protestocular ve güvenlik güçleri arasında Muhafızlar oraya gönderilmeden önce birkaç çatışma patlak verdi. Bölge sakinlerinin ifadesine göre Muhafızlar'ın İran'ın düşük gelirli etnik Arap azınlığının yaşadığı bir banliyösü olan Shahrak Chamran'ın girişine yaklaştıklarında yolu kapatan düzinelerce insana uyarı yapmadan ateş ettikleri bildiriliyor. Muhafızlar'ın kuşatması sonucu makineli tüfeklerle 100 kadar insanın hayatını kaybettiği aktarılıyor.

Olayın vahim boyutlarından biri de, tanıkların ifadelerine göre Muhafızlar ölüleri bir kamyonun arkasına yığması ve ayrılması olarak göze çarpıyor. İran halkının gözünde önemli bir konumda olan Devrim Muhafızları Ordusu'nun böyle bir eylem yapmış olması ülkedeki ayrışmanın boyutlarını gözler önüne seriyor. Protestolara verilen bu tarz sert tepkiler, İran liderleri ile 83 milyon nüfusun büyük kesimleri arasında sert bir sürtüşme anlamını taşıyor.

Protestoların faturası

Görünen o ki protestolar İran'ın siyasi yelpazesinde görece ılımlı olan Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani'ye ciddi bir darbe indirdi ve sertlik yanlılarının eli güçlenmiş durumda. Siyasi analistler de bu protestoların yaklaşan parlamento seçimlerini ve cumhurbaşkanlığını iki yıl içinde muhalafetin kazanmasını neredeyse garanti ettiğini söylüyor.

Habernediyor.com / Turgut Başer

Yorumlar (0)
16°
hafif yağmur
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Başakşehir 32 66
2. Trabzonspor 32 62
3. Sivasspor 32 57
4. Beşiktaş 32 56
5. Galatasaray 32 52
6. Alanyaspor 32 51
7. Fenerbahçe 32 50
8. Gaziantep FK 32 42
9. Antalyaspor 32 41
10. Göztepe 32 39
11. Kasımpaşa 32 39
12. Gençlerbirliği 32 36
13. Denizlispor 32 35
14. Konyaspor 32 33
15. Malatyaspor 32 32
16. Çaykur Rizespor 32 32
17. Kayserispor 32 32
18. Ankaragücü 32 29
Takımlar O P
1. Hatayspor 33 63
2. Erzurum BB 33 59
3. Adana Demirspor 33 58
4. Akhisar Bld.Spor 33 57
5. Bursaspor 33 56
6. Fatih Karagümrük 33 53
7. Altay 33 51
8. Keçiörengücü 33 47
9. Ümraniye 33 44
10. Giresunspor 33 44
11. Menemen Belediyespor 33 43
12. İstanbulspor 33 40
13. Balıkesirspor 33 38
14. Altınordu 33 36
15. Boluspor 33 30
16. Osmanlıspor 33 27
17. Adanaspor 33 21
18. Eskişehirspor 33 12
Takımlar O P
1. Liverpool 35 93
2. Man City 35 72
3. Chelsea 35 60
4. Leicester City 35 59
5. M. United 34 58
6. Wolverhampton 35 55
7. Sheffield United 35 54
8. Tottenham 35 52
9. Arsenal 35 50
10. Burnley 35 50
11. Everton 35 45
12. Southampton 34 44
13. Newcastle 35 43
14. Crystal Palace 35 42
15. Brighton 35 36
16. West Ham 35 34
17. Watford 35 34
18. Bournemouth 35 31
19. Aston Villa 35 30
20. Norwich City 35 21
Takımlar O P
1. Real Madrid 35 80
2. Barcelona 36 79
3. Atletico Madrid 36 66
4. Sevilla 36 66
5. Villarreal 36 57
6. Getafe 36 54
7. Real Sociedad 36 54
8. Athletic Bilbao 36 51
9. Valencia 36 50
10. Granada 35 50
11. Osasuna 36 48
12. Levante 36 43
13. Real Betis 36 41
14. Real Valladolid 36 39
15. Eibar 36 39
16. Celta de Vigo 36 36
17. Deportivo Alaves 36 36
18. Leganés 36 32
19. Mallorca 36 32
20. Espanyol 36 24